arctica 33 - Nederlanders en Arctische volken

982 Erik de Rode

Al eeuwenlang worden de randen van het ijs door Nederlanders opgezocht.
Daardoor ook zijn er eeuwenlang contacten tussen inheemse Arctische volken en bewoners uit de Nederlandse delta. Een korte geschiedenis.
In 982 vestigde Erik Thorvaldsson, ook wel Erik de Rode genoemd, zich met aanhang op Groenland, maar vermoedelijk waren al er eerdere bezoeken aan Groenland en Noord-Amerika. De Noormannen (Vikingen) reisden in de gehele toen bekende Westerse wereld. Zij plunderden, maar vestigden zich ook langs de kusten en handelden onder meer in Arctische producten, zoals narwaltanden, walrusivoor, zeehondenvet en levende slechtvalken en ijsberen. Zo kwamen deze producten ook in Nederland terecht. De Noormannen hielden ook slaven. Daarom is het aannemelijk dat Friezen en Hollanders als slaaf op Groenland en in Noord-Amerika terecht zijn gekomen.
In het Vaticaan ligt een verslag van het huwelijk tussen Thorstein Olafsson en Sigrid Bjørnsdatter in de Hvalsey kerk (Qaqortukukooq) in 1408. Daarin wordt vermeld dat in 1410 de laatste bruiloftsgasten naar IJsland terugreisden. Dit is de laatst bekende melding over de Noormannen op Groenland. Het kouder worden, het gebrek aan aanpassing en de verbroken verbinding met IJsland deden de kolonisten verdwijnen.

Poolkaart ter nagedachtenis van Willem Barents (±1550-1597), uitgegeven door Cornelis Claesz, 1598 Amsterdam.

In 1499 werd in het gebied van de Nenets in Noord-Rusland in opdracht van de Moskouwse Tsaar Ivan III (1440-1505) het fort Pustozarsk gebouwd, dat later werd uitgebreid met een klooster. Het fort lag aan een meer langs een zijarm van de Pechora rivier. Van hieruit begon de kolonisatie en evangelisering van Noord-Rusland en Siberië. De Nenets beschikten over een wegennet waarover zij zich met hun door rendieren getrokken sleden zeer snel konden verplaatsen. Het fort is verschillende keren door de Nenets aangevallen en veroverd. In 1660, na hun aanval op het tsaristische garnizoen, werden duizenden Nenets opgehangen. Daarom wordt deze plaats ook wel Galgenkaap genoemd. 500 jaar na dato werd, op de plaats waar het klooster stond, de kolonisatie en evangelisatie van Noord-Rusland herdacht. Nenets richtten aan de andere kant van het meer een eigen gedenkteken op in de vorm van drie godenbeelden, ter nagedachtenis aan de Nenets die vielen in de strijd tegen het Russische fort. Een feit waar Russen niet graag aan herinnerd worden.
Hoe in 1566 een wilt wijf met een kint (Inuk-vrouw en haar kind) precies in Den Haag terecht zijn gekomen is onbekend, maar in het jaar van de Beeldenstorm werden zij in de herberg De Mol tegen betaling tentoongesteld. Beiden waren in robbenvellen gekleed, met de vacht naar buiten. De waardin, Anna Pouwels, wees de zwijgende vrouw op enkele beelden, sommige verguld, andere beschilderd, die haar man in de herberg had verborgen voor de beeldenstormers. De waardin deed voor hoe zij haar handen moest vouwen met de woorden siet lecht u hande samen dit is u heer u godt. De wilde vrouw schudde daarop haar hoofd, vouwde haar handen en sloech haar hooft omhoogh. Een van de aanwezigen was de Haagse schepen voor Scheveningen, visgroothandelaar, veilingmeester, preparateur, amateurbioloog en illustrator Adriaen Coenen (1514-1587). Hij concludeerde dat de vrouw een oprechte godsbeleving onderging: Sij hadde kennis van Godt van Hemelrijcke als ic an dit wel an haer bemerckie.
In december 1577 tekende Coenen in zijn Visboek enkele Inuit met kajak. Behalve op zijn eigen waarneming baseerde hij zich waarschijnlijk op verloren gegane pamfletten met tekeningen van Inuit die de Britse Poolreiziger Martin Frobisher (ca. 1535-1594) in 1577 naar Engeland had meegenomen. Coenen’s prachtig geïllustreerde Visboek is onlangs herontdekt en in 2005 door de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag gerestaureerd, gedigitaliseerd en in facsimile heruitgegeven. Op Scheveningen zijn Coenen’s tekeningen verwerkt in de zitbanken bij de Oude Kerk uit 1413 aan de Keizerstraat en is een straat naar hem vernoemd.

Het Visboek.
De wereld volgens
Adriaen Coenen
(1514-1587)
Florike Egmond
2005 / 239 blz.
Walburg Pers
ISBN 9789057303586
www.kb.nl/visboek

Vrouwengodenbeeld in het museum van Naryan Mar, NAO.

In 1592 kwam Jan Huygen van Linschoten (1562-1611) naar Enkhuizen terug, nadat hij zijn handels- en zeevaartkennis bij de Portugezen had opgedaan. Met geograaf Plancius en de zeevaarders Willem Barentsz en Jacob van Heemskerck probeerde hij een Noordoostelijke doorvaart naar Indië te zoeken. Die route zou niet alleen korter zijn, maar ook de Portugese en Spaanse hegemonie op de route om Afrika kunnen omzeilen.
Van Linschoten nam in 1594 en 1595 deel aan de eerste twee poolreizen die beiden vastliepen in het ijs bij Nova Zembla. Aan de derde reis in 1596/97, beroemd geworden door de overwintering op Nova Zembla en de dood van Barentsz, deed Van Linschoten niet mee. Anders dan in Gerrit de Veer’s Waerachtighe Beschryvinghe over de overwintering op Nova Zembla uit 1598 doet Van Linschoten in zijn in 1601 gepubliceerde Voyagie ofte Schipvaert van by Noorden om veel uitgebreider verslag van de contacten met de Arctische bewoners. Over de bewoners op het eiland Kildin, voor de kust bij Moermansk, die hij Finnen en Laplanders noemde, schreef hij dat ze bivakkeren in kleine plaggenhutten, waar ze als varkens door elkaar op de grond lagen. Van Linschoten vond het een berooid en mismaakt volk, vuil en smerig van natuur. Ze leefden van de visvangst en verkochten de vis aan Russen.

1624, kaart van Van Linschoten.

Op het eiland Waigatsj ontmoette Van Linschoten Samojeden (een verzamelnaam voor Nenets en Samen) en zag meer dan 400 van hun godenbeelden. Tussen de Nenets en de bemanning vonden verschillende incidenten plaats. Van Linschoten nam beelden naar Enkhuizen mee. Een beeld schonk hij aan het rariteitenkabinet van zijn plaatsgenoot dr. Bernardus Paludanus (1550-1633).
Anders dan Van Linschoten is Gerrit de Veer veel beperkter in zijn beschrijvingen over de contacten met de inheemse bevolking. Zo zweeg hij over de schandelijke manier waarop Jacob van Heemskerck op het eiland Kola een inlandse vrouw misbruikte.
In 1721 liet dominee Hans Egede, afkomstig uit het toen Deense Bergen, zich met zijn gezin en medewerkers door een Nederlandse loods op de Groenlandse kust afzetten. Het zat koning Frederik IV van Denemarken dwars dat de Nederlanders, die op Groenland toen al ruim 100 jaar handel dreven en op walvissen jaagden, zich niet bekommerden om de verspreiding van het evangelie onder de Groenlanders. Berucht waren de afscheidsfeesten (Aasivik) die de Nederlanders hielden voor hun terugkeer naar Nederland. Voor alles wat aan boord nog waarde had en wat gemist kon worden, zoals gereedschap, drank en muziekinstrumenten, werden in plaatsen die nu nog bekend staan onder Hollandse namen als Rodebaai, Vrouwen eilanden, Fortuyn Baai of Liefde baai zeehondenvet, liefde en genen geruild.

Vanaf 1733 reisden ook Herrnhutters naar Groenland om zendingswerk te verrichten. Om op te leiden tot missiehelper namen zij onder andere Inuit mee naar Europa. In het plaatsje Herrnhut in de Duitse deelstaat Saksen liggen graven van Groenlanders. Bij het Zeister Zendingsgenootschap is op het schilderij De Eerstelingen (1747) van predikant Valentin Haidt (1700-1780) Qajarnaq afgebeeld (foto voorpagina), die destijds naar Europa werd gebracht en daar in 1741 overleed.

In mei 2010 brachten de voormalige minister van Economische Zaken, 
Maria van der Hoeven en vertegenwoordigers van Nederlandse bedrijven
 een bezoek aan het Jamal- en Karazeegebied. Foto: EZ.

De geschiedenis herhaalt zich in 2011 in de Bajdaratabaai (Baydaratskaja), waar de grootste gasreserves van Rusland opgeslagen liggen ten westen van het schiereiland Jamal (Yamal, letterlijk vertaald: einde van de wereld) ten zuidoosten van Nova Zembla en Vajgatsj, in de Kara Zee. De bewoners van Jamal zijn Nenets, vroeger Samojeden genoemd. Naar schatting houden zij 500 000 rendieren. Daarnaast zijn Jamal en de wateren eromheen zijn daarnaast een belangrijk natuurgebied met witte dolfijnen, walrussen, ijsberen, ringel-, baard- en zadelrobben. Ook broeden er veel vogelsoorten, die in Nederland overwinteren.

Prirazlom platform.

Het ambitieuze project om het gas uit Jamal te halen en naar Nederland te transporteren, wordt gecoördineerd door de Project Delta Group, een stichting die zich richt op verdere economische samenwerking met Rusland, vooral in het Jamal- en Karazeegebied. In de Project Delta Group zit een twintigtal bedrijven en instellingen, waaronder Boskalis, GasTerra, Geo Plus, Rijksuniversiteit Groningen, Royal Haskoning, Shell, Tideway, TU-Delft, Van Oord. Uitzonderlijk is dat ook het ministerie van Economische Zaken in deze stichting zit, omdat overheden niet in samenwerkingsverband van bedrijven mogen zitten. Belangrijkste Russische partner is gasbedrijf Gazprom. Op naar Jamal!
Arctica 33 / winter 2010-2011; Geplaatst: 02.10.2013

30 september 2013 - Groningen - Imakalezing

Dubbellezing: de (West-)Siberische volken, hun oral history en culturele dynamiek.
Peter Jordan:
Reconstructing cultural dynamics in Northwest Siberia: archaeology, history and ethnography;
Roza Laptander:
Oral history of Nenets people. 

Arctisch Centrum / Aweg 30 (ingang Herman Colleniusstraat) / 9718 CW Groningen
19:30 uur (Let op! De deur gaat na dit tijdstip op slot).
Toegang: € 2,00 (inclusief koffie en thee). Voertaal: Engels.

Peter Jordan: Reconstructing cultural dynamics in Northwest Siberia: archaeology, history and ethnography.
This talk will examine the rich cultural history of Northwest Siberia, which lies just behind the Ural Mountains, and consists of the extensive wetlands and floodplains of the Ob River. Although Siberia is often perceived in Europe as being a remote and uninhabited land, this region has been inhabited for many millennia by various hunting, fishing and gathering cultures. Using a combination of archaeological evidence, historical archives and recent ethnographic data, this lecture will look at some of the long- term cultural transformations that have taken place in the region. These include the arrival of new technologies into the area, the incorporation of Siberia into the medieval fur trade, the Russian conquest and colonial period, as well as later Soviet and post Soviet transformations. Specific attention is directed at understanding the history of one ethnic group; the Khanty. Lecture themes include adaptation to northern ecology, historical geography, circumpolar colonisalism, shamansim and spirituality, sacred landscape geography, environmental change, modern Siberian indigenous peoples and cultural resilience.
Peter Jordan is de nieuwe hoogleraar Arctische en Antarctische Studies aan het Arctisch Centrum. Hij heeft een achtergrond in geografie, archeologie en paleo-economie; hij promoveerde op de ethno- archeologie van jager-verzamelaars in West Siberië. 

Roza Laptander: Oral history of Nenets people. 
Her research is called:
 “Socio-cultural change of Uralic languages' minority in 20-21st century Siberia analyzed through Nenets life stories". I do collecting, documenting, describing and analyzing the oral history of Nenets people.  The idea of the project is that all Nenets people’s memories are part of their national history. Methods of oral history help to open the alternative unknown history of Nenets, one of the Uralic language speaking Northern Minority nations of the Russian Federation. In the transitional periods when one political regime changed to another, people’s memories tell us about this time of socio-cultural and political changes in a way how they remember it.  By telling stories about the past Nenets make these events come alive again not just for themselves, but also for young members of their society. Every oral story, every narrative of individuals contains rich information about the previous time, which is usually not available in any written form and they transfer lessons about experiences of the past to the present time, for e.g. how locals intersected with larger social, historical and poli tical processes in a big country such as Russia in the transitional periods when one political regime changed to another. These collected sources tell about the life of Nenets at the beginning of the 20th century until today.
Roza Laptander is onderzoeker aan het Arctic Centre in Rovaniemi in Finland. Zij deed en doet vooral onderzoek op het Yamal schiereiland onder Tundra Nenets rendierherders, onder andere naar hun traditionele kennis en “oral history” en hun traditionele kennis. Maar ook naar de reactie van de Nenets op de invloed van intense ontwikkelingen en industrialisatie van hun traditionele woongebieden. 

Gewijzigd: 25.09 2013. Gewijzigd: 20.11.2013.

NIVA TO NENETS - Den Haag - 30 juni 2013

Data:
29 June – Niva Farewell Party in Hasselt, Belgium
30 June – Niva Farewell Party in The Hague, Netherlands
03 July – Picnic-Quiz in Copenhagen, Denmark
07 July – Picnic-Quiz in Stockholm, Sweden
13 July – Picnic-Quiz in Helsinki, Finland
18 July – Picnic-Quiz in St. Petersburg, Russia

arctica 35 - Kalender 2013

Kalender 2013: NIVA TO NENETS In de zomer van 2013 rijdt Rosanne van Klaveren, mediakunstenaar en medewerker van Arctic Peoples Alert, met haar Lada Niva naar Naryan Mar in het Nenets Autonome District. Zij wil haar auto cadeau geven aan een rendierhoudend Nenetsgezin ter ondersteuning van hun traditionele leefwijze. De roadmovie Niva to Nenets zal hierop worden gebaseerd. Groenlanders, Sami, Komi en Nenets bespreken onderweg het voortzetten van hun leefwijze. Ook het paradoxale karakter van liefdadigheid en 'hulp brengen' zal ter sprake komen.
Alles wordt gefilmd in en rond de Lada Niva, die uitgerust wordt met GPS, microfoons en zeven camera's. Hoogtepunt van de reis is het rendierhoudersfeest op de Dag van de Inheemse Volken bij Krasnoe. Voor dit culturele project wordt er nauw samengewerkt met de Nenetsorganisatie Yasavey Manzara. Deze kalender bevat foto's van Rosanne van Klaveren en historische kaarten van het gebied dat zij zal bezoeken.
In the summer of 2013, Rosanne van Klaveren, media artist and volunteer for Arctic Peoples Alert, will drive her Lada Niva to Naryan Mar in the Nenets Autonomous Okrug. She will offer her car as a gift to a Nenets family of reindeer herders to support their traditional lifestyle. This will be the topic of the road movie Niva to Nenets. On the road, Greenlanders, Saami, Komi and Nenets will discuss the continuation of their way of life.
The paradoxical character of charity and bringing help will also be discussed. Everything will be filmed in and around the Lada Niva, which will be equipped with GPS, microphones and seven cameras. Highlight of the trip is the reindeer herders feast on the Day of the Indigenous Peoples in Krasnoye. This cultural project will be done in close cooperation with the Nenets organization Yasavey Manzara. This calendar contains photographs by Rosanne van Klaveren and historical maps of the area. 

www.nivatonenets.org

Yasavey Manzara / Яcaвзй Maнзapa
Yasavey Manzara is het onderzoeks- en informatiecentrum van Yasavey (Gids die het terrein kent). Yasavey is in 1989 opgericht in Naryan-Mar (Nenets Autonome District) om de nationale identiteit van de Nenets te bevorderen, de cultuur en de traditionele leefwijze van de Nenets te het behouden van en de sociaal-economische problemen van de Nenets te helpen oplossen.
Yasavey Manzara is the research and information center of Yasavey (Guide who knows the terrain). Yasavey was established in 1989 in Naryan-Mar (Nenets Autonomous Okrug) to promote the Nenets national identity, to preserve the Nenets culture and traditional way of life and to help solve the socio-economic problems of the Nenets. www.raipon.org/yasaveyyasavey.org
 

TOWARDS TOGETHERNESS
Niva to Nenets maakt deel uit van het praktijk-doctoraat in de Kunsten van Rosanne van Klaveren, studerend aan de Katholieke Universiteit Leuven en de MAD-faculty in Genk, België. In dit doctoraat bestudeert Van Klaveren hoe artistieke participatiepraktij.ken kunnen bijdragen aan een tijdelijk saamhorigheidsgevoel.
Niva to Nenets is part of a practice based PhD in the Arts studied by Rosanne van Klaveren at the University of Leuven and the MAD-faculty in Genk, Belgium. Within this PhD Van Klaveren researches how artistic participatory practices can support a temporary feeling of togetherness.www.towardstogetherness.org

In 2013 vindt het bilaterale Nederland-Ruslandjaar plaats. Nederland organiseert een breed programma met economische, culturele en maatschappelijke activiteiten.
2013 is the Netherlands-Russia year. The Netherlands will offer an ambitious program me with a variety of economic, cultural and societal activities.www.nlrf2013.nl

RAIPON gedwongen activiteiten te staken

Arctic Peoples Alert bereikte het verontrustende bericht dat de Russian Association of Indigenous Peoples of the North, Siberia and Far East (RAIPON) op non-actief is gesteld door het ministerie van Justitie van de Russische Federatie.
Het Russische ministerie van Justitie heeft RAIPON op 1 november 2012 laten weten dat zij haar activiteiten tot 20 april 2013 moet opschorten (Orde № 2.332-р).
Op 14 en 15 november 2012 in Haparanda, Zweden bleef de stoel achter de vlag van RAIPON, een van de permanente deelnemers bij de Arctische Raad, dan ook leeg tijdens de vergadering van de senior Arctic officials of the Arctic Council, waarbij Nederland als waarnemer aanwezig was.
 

Minister Timmermans
In het kader van het bilaterale jaar Nederland-Rusland 2013 wilde Arctic Peoples Alert al bij de minister van Buitenlandse Zaken, Frans Timmermans, aandacht vragen voor de minderheidspositie van de inheemse volken in de Russische Federatie.
Nu RAIPON in direct gevaar verkeerd, heeft Arctic Peoples Alert de Nederlandse regering opgeroepen, in navolging van onder meer de SAO, Nordic Council haar verontrusting uit te spreken over deze ontwikkeling.
De minister heeft Arctic Peoples Alert laten weten dat hij onze zorgen deelt over de ontwikkelingen in Rusland ten aanzien van de werkzaamheden van ngo’s. Nederland zal ook in het Nederland-Rusland jaar 2013 het belang van maatschappelijke organisaties voor de ontwikkeling van een democratische samenleving blijven benadrukken.
Op 8 oktober 2001 heeft Timmermans, in zijn hoedanigheid van Tweede Kamerlid, een delegatie van RAIPON en de Nenets organisatie Yasavey (een van de leden van RAIPON) ontvangen en onder meer gesproken en onder meer gesproken met de heer Pavel Sulyandziga, voormalige eerste vicepresident van RAIPON en de heer Vladislav Peskov, president van Yasavey en vicepresident van de noordwest federale regio van RAIPON over de slechte situatie waarin hun volken verkeren.
RAIPON, opgericht in 1990, verenigt en komt op voor de rechten van veertig (kleine) veelal met uitsterven bedreigde inheemse (Arctische) volken in het Noorden, Siberië en Verre Oosten van de Russische Federatie.
RAIPON is niet alleen de vertegenwoordiger van de Russische inheemse volken in de Arctische Raad en Barents Euro-Arctic Council (BEAC), maar heeft onder meer ook een speciale consultatieve status bij ECOSOC, UNEP en het VN-Permanent Forum voor Inheemse Zaken.

raipon.org 

barentsobserver.com

www.iwgia.org